HEERLEN – Kunstmatige intelligentie en 3D-technologie hebben een bijna 2000 jaar oud Romeins bordspel onthuld. Een mysterieuze steen die jaren geleden in Heerlen werd gevonden, blijkt geen decoratief object, maar een strategisch spelbord. Dankzij wetenschappelijk onderzoek weten we nu hoe het spel waarschijnlijk werd gespeeld.
Romeins bordspel komt weer tot leven – Romeinse steen uit Heerlen eindelijk verklaard
De rechthoekige kalkstenen plaat werd al jaren bestudeerd door archeologen. In het oppervlak zijn vier schuine lijnen en één rechte lijn gekerfd. De steen is afkomstig uit een Franse groeve en roept meteen vragen op: was dit een gebruiksvoorwerp, een bouwsteen of iets heel anders?
Nieuw onderzoek door wetenschappers uit Heerlen, Maastricht en Leiden geeft nu uitsluitsel. De steen is daadwerkelijk een Romeins bordspel. Met behulp van 3D-scans en kunstmatige intelligentie zijn zelfs mogelijke spelregels gereconstrueerd.
Slijtage verraadt het spel
Volgens archeoloog Walter Crist van de Universiteit Leiden, specialist in historische spellen, is de conclusie helder:
“De slijtage op de lijnen zit precies op de plekken waar pionnen zouden bewegen. Dat, in combinatie met het ontwerp, wijst sterk op een bordspel.”
Om dit verder te onderzoeken maakte restaurator Luk van Goor van Restaura in Heerlen extreem gedetailleerde 3D-scans. Deze scans tonen subtiele verschillen in diepte van de groeven, soms slechts fracties van millimeters.
“Sommige lijnen zijn duidelijk intensiever gebruikt. Ook zien we dat de randen zorgvuldig zijn afgewerkt. Dit is een eindproduct, geen halffabricaat.”
Hoe werd het Romeinse spel gespeeld?
Het spel was verrassend eenvoudig van opzet, maar strategisch van aard. De Romeinen gebruikten pionnen van glas, bot of aardewerk. Spelers bewogen om de beurt hun pionnen over het bord met één doel: de tegenstander blokkeren. Wie dat als eerste lukte, won het spel.
Dit type strategiespel was tot nu toe vooral bekend uit de Middeleeuwen. De vondst in Heerlen laat zien dat dit spelconcept eeuwen eerder al werd toegepast.
AI reconstrueert de spelregels
Het onderzoek kreeg een extra dimensie dankzij kunstmatige intelligentie. Aan de Universiteit Maastricht werd binnen het Digital Ludeme Project een speciaal AI-systeem ingezet: Ludii.
Onderzoeker Dennis Soemers licht toe:
“We trainden Ludii met spelregels van ongeveer honderd middeleeuwse en oudere spellen uit dezelfde culturele regio. Op basis daarvan genereerde de AI tientallen mogelijke regels.”
De AI speelde deze varianten vervolgens tegen zichzelf. De onderzoekers analyseerden welke spelregels niet alleen logisch waren, maar ook leidden tot slijtagepatronen die exact overeenkomen met die op de Romeinse steen.
Voorzichtigheid blijft geboden
Hoewel één spelvariant duidelijk het slijtagepatroon verklaart, blijven de onderzoekers voorzichtig.
“Als je AI een lijnenpatroon geeft, zal het altijd regels bedenken,” zegt Soemers. “Dat betekent niet automatisch dat de Romeinen exact zo speelden.”
Toch is de conclusie overtuigend: de steen is zonder twijfel een spelbord.
Wetenschappelijke doorbraak
Volgens Karen Jeneson, conservator van Het Romeins Museum in Heerlen, is het bewijs doorslaggevend:
“We hebben alle alternatieve verklaringen onderzocht, zoals architectonisch of decoratief gebruik. Geen daarvan past. De spelregels verklaren de slijtage én sluiten aan bij spellen uit vergelijkbare culturen.”
Het belang van de vondst is groot. Het prestigieuze archeologische tijdschrift Antiquity publiceert het onderzoek, wat de internationale relevantie onderstreept.
Digitaal Ludeme-project
Het onderzoek maakt deel uit van het inmiddels afgeronde Digital Ludeme Project, dat kunstmatige intelligentie inzet om oude spellen zo betrouwbaar mogelijk te reconstrueren. Daarbij wordt gekeken naar zowel historische aannemelijkheid als wiskundige logica.
Aan het project werkten onderzoekers van de universiteiten van Maastricht, Leiden, Louvain-la-Neuve en Adelaide, samen met Het Romeins Museum en restauratieatelier Restaura in Heerlen.